2026 жылы ҚР СК-нің 837–839-баптары патенттің қолданылу мерзімін, патенттік құқықтарды беру тәртібін немесе ЖК үшін арнаулы салық режимінің күшін жоюды белгілемейді: бұл нормалар бұрын жасалған инвестициялық келісімшарттар мен келісімдердің талаптарын сақтауға арналған (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
Қазақстанда «патент» сөзі әртүрлі құқықтық мәнмәтінде қолданылады. Патент деп өнертабысты, пайдалы модельді немесе өнеркәсіптік үлгіні қорғауға байланысты құжат аталады. Бұрын осы сөзбен дара кәсіпкерлерге арналған арнаулы салық режимі де белгіленген. Бұл ұғымдар әртүрлі құқықтық қатынастарға жатады, сондықтан ЖК-нің салықтық мәртебесін айқындау кезінде зияткерлік меншік туралы қағидаларды қолдануға болмайды.
Патент дегеніміз не және ол не үшін қажет?
Зияткерлік меншік саласында патент өнеркәсіптік меншіктің тиісті объектісіне құқықтарды куәландырады. Бұл құқықтардың мазмұны, қорғауды ұсыну талаптары және оны тоқтату тәртібі азаматтық заңнамада және өнеркәсіптік меншікті қорғау туралы заңнамада айқындалады.
Патенттік қорғау мына объектілерге қатысты берілуі мүмкін:
өнертабысқа — заңнамада белгіленген талаптарға сай келетін техникалық шешімге;
пайдалы модельге — құқықтық қорғаудың жеке тәртібі көзделген өнеркәсіптік меншік объектісіне;
өнеркәсіптік үлгіге — бұйымның сыртқы түріне байланысты шешімге.
Патенттің болуы құқық иеленушіні және қорғалатын объектіні пайдаланудың рұқсат етілген тәсілдерін айқындау кезінде маңызды. Құқық иеленуші объектіні өз бетінше пайдалана алады, айрықша құқыққа билік ете алады және оны заңда көзделген тәсілдермен қорғай алады.
Салық кодексі салық міндеттемелерін реттейді, бірақ онда келтірілген инвестициялық өтпелі ережелер зияткерлік меншік туралы нормаларды алмастырмайды. Атап айтқанда, ҚР СК-нің 837–839-баптары 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар мен келісімдердің талаптарын сақтауға қатысты.
Қазақстанда патент қандай мерзімге беріледі?
Патенттік қорғау мерзімі өнеркәсіптік меншік объектісінің түрімен және тиісті өтінімге қатысты қолданылған заңнама нормаларымен айқындалады. Инвестициялық келісімшарттар туралы салық нормалары мұндай мерзімді белгілемейді.
Өнертабыс, пайдалы модель және өнеркәсіптік үлгі үшін әртүрлі қорғау кезеңдері көзделген. Сондықтан мерзімді тек «патент» сөзіне қарап айқындауға болмайды: объектінің түрін, өтінім берілген күнді, қорғау құжаты берілген күнді және заңда көзделген ұзарту мүмкіндігінің болуын ескеру қажет.
Патенттік қорғауды ұзарту да барлық объектілер үшін бірыңғай қағида болып табылмайды. Оның негіздері, ұзақтығы мен рәсімі объектінің санатына және оған қолданылатын зияткерлік меншік туралы заңнама ережелеріне байланысты.
Патенттің қолданылу мерзімі мен айрықша құқықтың қолданылуын бөлек ажырату керек. Практикалық жұмыс үшін қорғау құжатында және тиісті мемлекеттік тізілімде қамтылған мәліметтер, соның ішінде құқық иеленуші мен құқықтық қорғау мәртебесі туралы деректер маңызды.
ҚР СК-нің 837-бабы 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар мен инвестициялық міндеттемелер туралы келісімдердің белгілі бір талаптарын сақтауды көздейді. ҚР СК-нің 838-бабы инвестициялар туралы келісімдердің талаптарын олардың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақтайды. Бұл мерзімдер патенттік қорғаудың ұзақтығына емес, инвестициялық құжаттарға қатысты (ҚР СК-нің 837, 838-баптары).
Патентті басқа тұлғаға беруге бола ма?
Өнеркәсіптік меншік объектісіне айрықша құқық азаматтық заңнамада белгіленген тәртіппен билік ету нысанасы болуы мүмкін. Құқықты беру мен объектіні пайдалануға рұқсат беру әртүрлі құқықтық салдарға әкеледі.
Айрықша құқық берілген кезде құқық иеленуші өзгереді. Пайдалану құқығы берілген кезде құқық иеленуші өзінің айрықша құқығын сақтайды, ал басқа тұлға шарт талаптарының шегінде объектіні пайдалану мүмкіндігін алады.
Мәмілені ресімдеу үшін шарттың түрі, оның жазбаша нысаны, объектінің нақты сипаттамасы, берілетін құқықтардың көлемі, аумақ және пайдалану мерзімі маңызды. Егер заңнамада шартты немесе құқық иеленуші туралы мәліметтердің өзгеруін тіркеу көзделсе, тараптардың құқығы осы рәсімнің орындалуы ескеріле отырып айқындалады.
Патенттік құқықтарды беруді салықтық қатынастардағы құқықтар мен міндеттерді берумен шатастырмау керек. Мысалы, ҚР СК-нің 78-бабы бейрезидент заңды тұлғаның тұрақты мекемесінің салықтық құқықтары мен міндеттерін резидент шетелдік заңды тұлғаға берудің арнайы жағдайын реттейді. Бұл норма патентті иеліктен шығару немесе лицензия беру тәртібін белгілемейді.
Шетелдік патент Қазақстанда қолданыла ма?
Өнеркәсіптік меншіктің құқықтық қорғалуы ол берілген аумақпен байланысты. Шетелдік патенттің болуының өзі оның иесінің Қазақстанда патенттік қорғауға ие екенін растамайды.
Қазақстан Республикасының аумағындағы қорғау ұлттық рәсімнен немесе қолданылатын халықаралық тетіктен туындауы мүмкін. Объектінің құқықтық мәртебесін бағалау үшін нақты патент, оның қолданылатын аумағы, құқық иеленуші және қорғаудың ағымдағы мәртебесі туралы деректер маңызды.
Технологияны өндіруді, импорттауды, сатуды немесе өзге де коммерциялық пайдалануды бастамас бұрын тиісті объектінің Қазақстанда қорғалатынын не қорғалмайтынын анықтау қажет. Бұл ретте өнімнің атауы немесе сипаттамасы ғана емес, қорғау құжатында белгіленген құқықтық қорғау көлемі де ескеріледі.
ҚР СК-нің 837–839-баптары шетелдік патенттердің қолданылу аумағын реттемейді. Олар 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған жекелеген инвестициялық келісімшарттар мен келісімдер үшін өтпелі қағидаларды белгілейді (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
ЖК-ге арналған патент: салық режимі 2026 жылы қолданыла ма?
Зияткерлік меншік саласындағы патент пен ЖК-ге арналған арнаулы салық режимі — әртүрлі құқықтық ұғымдар. Кәсіпкердің өнертабысқа, пайдалы модельге немесе өнеркәсіптік үлгіге патентінің болуының өзі ол қолданатын салық салу режимін айқындамайды.
ҚР СК-нің 837, 838 және 839-баптарында ЖК-нің 2026 жылы патент негізіндегі арнаулы салық режимін қолдануы туралы қағидалар жоқ. Сондықтан мұндай режимнің 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жойылғаны туралы тұжырымды осы баптармен негіздеуге болмайды.
ҚР СК-нің 837-бабы 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар мен инвестициялық міндеттемелер туралы келісімдердің жекелеген талаптарын сақтайды. ҚР СК-нің 838-бабы инвестициялар туралы келісімдердің талаптарын олардың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақтауды көздейді. ҚР СК-нің 839-бабы тиісті инвестициялық келісімшарт шеңберінде шикізат пен материалдарды импорттау кезінде ҚҚС-тан босатуды осындай келісімшарттың мерзімі аяқталғанға дейін сақтайды (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
Бұл өтпелі ережелер инвестициялық құқықтық қатынастарға қатысушыларға арналған. Олар ЖК үшін қолжетімді арнаулы салық режимдерінің тізбесін, олардың арасында ауысу талаптарын немесе таңдалған режим туралы хабарлама ұсынбаудың салдарын белгілемейді.
Бухгалтерлік есеп үшін екі мәселені ажырату маңызды: кәсіпкердің өнеркәсіптік меншік объектісіне құқықтарының болуы және оның салық төлеуші ретіндегі тіркеу мәртебесі. Бірінші мәселе патенттік құқықтарға, ал екіншісі қолданылатын салық салу режимі мен салық міндеттемелерін орындауға қатысты.
Жиі қойылатын сұрақтар
2026 жылы патент негізінде ЖК ашуға бола ма?
ҚР СК-нің 837–839-баптары ЖК-ні тіркеуді және арнаулы салық режимін таңдауды реттемейді. Олар 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар мен келісімдердің талаптарын сақтауға арналған, сондықтан бұл нормаларда ЖК режимі туралы сұраққа жауап беруге негіз жоқ (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
Қазақстанда өнертабыстарға берілетін патенттер жойылды ма?
ҚР СК-нің 837–839-баптарындағы өтпелі ережелер өнертабыстарға берілетін патенттердің күшін жоюды көздемейді. Бұл баптар өнеркәсіптік меншік объектілерін қорғауды тоқтатуды емес, жекелеген инвестициялық келісімшарттар мен келісімдер шеңберіндегі салықтық талаптар мен жеңілдіктерді сақтауды реттейді.
Басқа тұлғаның патенттелген өнертабысын пайдалануға бола ма?
Қорғалатын объект патент иеленушінің айрықша құқығы ескеріле отырып пайдаланылуға тиіс. Айрықша құқықты беру, пайдалану құқығын беру туралы шарт немесе заңнамада көзделген ерекшелік оған негіз болуы мүмкін. Рұқсат етілген пайдалану көлемі нақты патентке және жасалатын әрекеттерге қатысты айқындалады.
Патенттің қолданылу мерзімі аяқталғаннан кейін не болады?
Белгіленген мерзім аяқталғаннан кейін тиісті қорғау құжатымен берілген патенттік қорғау тоқтатылады. Құқықтық салдарды айқындау үшін патенттелген объектінің өзін және өзге негіздер бойынша қорғалуы мүмкін басқа нәтижелерді немесе мәліметтерді ажырату қажет.
ҚР СК-нің инвестициялық өтпелі ережелері ЖК-нің әдеттегі патентіне қатысты ма?
ҚР СК-нің 837–839-баптары инвестициялық келісімшарттарға, инвестициялық міндеттемелер туралы келісімдерге және инвестициялар туралы келісімдерге қатысты. 839-бапта сондай-ақ белгілі бір инвестициялық келісімшарт бойынша шикізат пен материалдарды импорттау кезінде ҚҚС-тан босатуды сақтау туралы айтылады. Бұл нормалар кәсіпкердің патент негізіндегі салық режимін қолдану тәртібін сипаттамайды (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
Қорытынды
Өнертабысқа, пайдалы модельге немесе өнеркәсіптік үлгіге берілген патент зияткерлік меншікті құқықтық қорғаумен байланысты. Қорғау мерзімі, айрықша құқықты беру және пайдалану құқығын ұсыну тиісті объект пен шартты реттейтін нормалармен айқындалады.
«Патент негізіндегі ЖК» тіркесі салық саласына қатысты және оны патенттік қорғаумен шатастыруға болмайды. ҚР СК-нің 837–839-баптары 2026 жылға қатысты 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған жекелеген инвестициялық келісімшарттар мен келісімдердің талаптарын сақтауды растайды, бірақ ЖК үшін патент негізіндегі арнаулы салық режимінің мәртебесін белгілемейді (ҚР СК-нің 837, 838, 839-баптары).
Бухгалтерлік және тіркеу құжаттарын дайындау кезінде өнеркәсіптік меншік объектісі, құқық иеленуші және шарт туралы мәліметтерді бөлек тіркеп, ал кәсіпкердің салықтық мәртебесін қолданылатын режимнің қағидалары бойынша көрсету керек. Мұндай ажырату патенттік құқықтың салықтық өтпелі ережелермен алмастырылуына жол бермейді.