Табыстан алынатын ЖТС нені білдіреді
Табыстан алынатын ЖТС — есептелуі жеке тұлғаның табысына байланысты жеке табыс салығы. Бухгалтер үшін алдымен алушының мәртебесі мен төлем түрін анықтап, содан кейін қолданылатын есепке алу және салық салу тәртібін таңдау аса маңызды. Есептеу тиісті табыс пен алушы санатына тікелей қатысты Салық кодексінің нормалары бойынша орындалуға тиіс.
Есептеуді тек төлем сомасынан бастауға болмайды. Оны орындағанға дейін мыналарды анықтау қажет:
табысты кім алады — жұмыскер, жеке кәсіпкер, бейрезидент немесе басқа жеке тұлға;
алушымен қатынастар қандай құжаттармен ресімделген;
есептелген немесе төленген сома қандай түрге жатады;
салықты есептеу және аудару міндеті кімге жүктелген;
тиісті табысқа қандай азайтулар қолданылатыны;
салық салынатын табысқа қандай сома енгізілетіні;
операция қандай салық есептілігінде көрсетілетіні.
Мұндай жұмыс тәртібі әртүрлі табыс түрлерін шатастыру тәуекелін азайтады. Еңбек қатынастары бойынша төлемді, кәсіпкерлік табысты және бейрезиденттің табысын бөлек талдау қажет. Банк құжатындағы төлем атауы операцияның мазмұнын айқындайтын шартты, актіні, есеп айырысу ведомосын және басқа құжаттарды өздігінен алмастырмайды.
Салық кодексі бабының нөмірін оның ережелері қарастырылып отырған табыс түрін, мөлшерлемені, шегерімді немесе салық агентінің міндетін тікелей реттеген кезде ғана көрсету керек. 622-бап жекелеген жағдайларда жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақыны есептеу мен төлеуді, 628-бап — су ресурстарын және балық шаруашылығы су айдындарының жекелеген учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы мөлшерлемелерін, 632-бап — жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақыны, ал 659-бап — цифрлық майнинг үшін төлемақы мөлшерлемелерін реттейді. Сондықтан бұл нормалар ЖТС есептеу тәртібін айқындауға негіз болып табылмайды.
ЖТС салынатын табыс: салық салу базасын қалай анықтауға болады
ЖТС салынатын табысты есептелген немесе түскен кез келген сомаға автоматты түрде теңестіруге болмайды. Алдымен бухгалтер төлемнің экономикалық және құжаттық негізін, алушының мәртебесін және операцияға қолданылатын салық салу тәртібін анықтайды. Осыдан кейін салық есептелетін сома белгіленеді.
Жұмыс есебінде табыстың бастапқы сомасын, қолданылатын азайтуларды және қорытынды салық салу базасын бөлек көрсеткен ыңғайлы. Бұл есептеуді қадағалауға, оны бастапқы құжаттармен салыстыруға және есептелген сома, төленуге тиіс сома мен салық салынатын табыс арасындағы айырмашылықтарды түсіндіруге мүмкіндік береді.
Практикалық алгоритм мынадай:
Операцияға салық салу кезінде ескерілетін болса, салықтық резиденттікті қоса алғанда, жеке тұлғаның мәртебесін анықтау.
Шарт пен бастапқы құжаттар бойынша төлем негізін тіркеу.
Табысты тек төлем атауы немесе есепке алу жүйесінің талдамасы бойынша емес, операцияның мазмұны бойынша сыныптау.
Салықты кім есептеп, аударуға тиіс екенін анықтау: төлем жасайтын тарап па, әлде табыс алушы ма.
Таңдалған төлем түріне қатысты қағидалар бойынша салық салынатын табысты анықтау.
Тиісті табыс пен алушы үшін көзделген, құжатпен расталған азайтуларды ғана қолдану.
Салық кезеңі үшін есептеуді тексеріп, оны тиісті салық есептілігінде көрсету.
Егер қолданылатын есептеу тәртібі салық кезеңінің көрсеткіштерін ескеруді көздесе, жекелеген есептеуді бұрын көрсетілген сомалармен бірге қарастыру қажет. Бухгалтер жеке тұлға бойынша көрсеткіштердің дәйекті есепке алынуын, қайта есептеулердің дұрыс көрсетілуін және есепке алу деректерінің салық есептілігіне сәйкестігін қамтамасыз етуге тиіс.
Алушы туралы мәліметтер өзгергенде, бұрын есептелген табыс түзетілгенде, төлем қайтарылғанда немесе табысты сыныптау қатесі анықталғанда ерекше назар аудару қажет. Мұндай жағдайларда алдымен операцияның құжаттық реттілігі қалпына келтіріледі, содан кейін салық салынатын табыс қайта есептеліп, бұдан соң есепке алу мен есептілікке қажетті түзетулер енгізіледі.
Базалық салықтық шегерімді қолдану да есептеуде бөлек көрсетілуге тиіс. 2026 жылға оның қолданыстағы мөлшері 30 АЕК құрайды. АЕК 4 325 ₸ болған кезде бұл 129 750 ₸ мөлшеріне сәйкес келеді. Көрсеткіштің мәні өздігінен шегерімге құқықты растамайды: есептеу кезінде оны нақты табыс пен жеке тұлғаға қолдану шарттары сақталуға тиіс.
2026 жылы ЖК табысынан алынатын ЖТС
Жеке кәсіпкер үшін ең алдымен қолданылатын салық салу режимі мен түсімнің сипаты белгіленеді. Әрбір есепке алынған соманы оның негізі бойынша сыныптау қажет: соманың мақсаты шартпен, бастапқы құжаттармен және есепке алу деректерімен салыстырылады.
ЖК табысынан алынатын ЖТС-ты тек банк көшірмесі немесе түсімдердің жалпы сомасы бойынша дұрыс есептеу мүмкін емес. Бухгалтер өткізілген тауарлар, жұмыстар немесе көрсетілген қызметтер үшін төлемді, қайтаруларды, қарыздарды, меншікті қаражатпен толықтыруларды және құжаттық негізі өзгеше басқа сомаларды бөлек көрсетуге тиіс. Қорытынды сыныптау әр операцияның нақты мазмұнына сәйкес келуге тиіс.
Кәсіпкерлік табысты есептегенде реттілікті сақтау маңызды: есепті кезеңді анықтау, растаушы құжаттарды жинау, операциялардың толық көрсетілуін тексеру, салықтық есеп айырысу көрсеткіштерін қалыптастыру және содан кейін ғана салықты есептеу. Құжат пен соманы есепті кезеңге жатқызу ақшаның қозғалған күні бойынша ғана емес, қолданылатын салық режимінің қағидалары бойынша орындалады.
Бір мезгілде ЖК ретінде тіркелген жеке тұлғаға төленетін төлемдер бөлек талдауды талап етеді. Төлемді сыныптау үшін шарттың нысанасы, алушы әрекет ететін тарап, орындалған жұмыстардың, көрсетілген қызметтердің немесе жеткізілімнің мазмұны, сондай-ақ есеп айырысу құжаттарының ресімделуі тексеріледі. Нақты төлемді сыныптау үшін ЖК ретінде тіркелу фактісінің өзі жеткіліксіз.
Жеке практикадан және шаруа немесе фермер қожалығының қызметінен алынатын табыстар үшін де алушының санатын, қызмет сипатын және табыстың негізін ескеру қажет. Табыстың немесе салық төлеушінің бір санатына қолданылатын тәртіпті алдын ала сыныптамай, басқа түсімдерге қолдануға болмайды.
1С жүйесінде табыс түрін операцияның мазмұны мен құжаттар бойынша таңдау керек. Егер бағдарлама толтырылмаған мөлшерлеме, табыс түрі немесе басқа деректеме туралы хабарласа, бухгалтер есептеу баптауларын, алушының карточкасын және салықтық есепке алу параметрлерін тексеруге тиіс. Құжатты өткізу үшін ғана мөлшерлемені қолмен өзгерту есептеу, тіркелімдер және есептілік арасында алшақтық туғызуы мүмкін.
2026 жылғы есепке алу үшін тиісті конфигурацияның өзекті шығарылымын пайдалану қажет: «Қазақстанға арналған бухгалтерия» үшін — 3.0.74.x тармағын, «Қазақстанға арналған жалақы және персоналды басқару» үшін — 3.1.37.x тармағын. Жаңартудан кейін салықтық есепке алу баптауларын және ұйым деректері бойынша есептеу нәтижесін тексеру керек.
Бейрезиденттердің табыстары және есептілік
Шетелдіктерге және азаматтығы жоқ адамдарға төлем жасағанда бухгалтер азаматтығын, алушының салықтық мәртебесін, табыс түрін және төлем жасайтын тараптың рөлін бөлек тіркеуге тиіс. Нақты төлемге салық салу тәртібі туралы қорытындыны тек паспорт, ЖСН немесе банк шоты ашылған жер бойынша емес, операцияға қатысты құжаттардың жиынтығы бойынша жасау керек.
Төлемді есептегенге дейін шартты, жеке басты куәландыратын құжатты, тұрғылықты жері туралы мәліметтерді және тұлғаның салықтық мәртебесін анықтау үшін пайдаланылатын құжаттарды салыстыру қажет. Есепке алу жүйесіне бұл деректер біркелкі енгізілуге тиіс: аты-жөнінің, ел кодының немесе сәйкестендіргіштің жазылуындағы айырмашылықтар есептеулер мен есептілікті салыстырып тексеруді қиындатады.
Есептілікті толтыру кезінде бейрезидент туралы мәліметтер растаушы құжаттардан көшіріледі. Тегі, аты және бар болса әкесінің аты қысқартулармен немесе еркін транслитерациямен алмастырылмауға тиіс. Есептелген және төленген табыс көрсеткіштерін, сондай-ақ есептелген және аударылған салықты тиісті кезеңдегі есепке алу тіркелімдерімен салыстырып тексеру қажет.
Салық есептілігінің нысаны мен тиісті қосымша нақты салық кезеңіне арналған оларды жасау жөніндегі қолданыстағы қағидалар бойынша таңдалады. Таңдау кезінде тұлғаның салықтық мәртебесі, табыс түрі және төлем жасайтын тараптың салықты есептеу міндеті ескеріледі. Алушының шетел азаматтығы төлемді көрсетудің бүкіл тәртібін өздігінен айқындамайды.
Есептілікті тапсырар алдында жеке тұлғаның карточкасын, жеке басты куәландыратын құжатты, салықтық мәртебе туралы мәліметтерді, шартты, есептеуді және нақты төлемді қорытынды салыстырып тексерген жөн. Алушы туралы мәліметтердегі немесе табысты сыныптаудағы қате салықты есептеуге және операцияны есептілікте көрсетуге әсер етуі мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
ЖТС салынатын табыс дегеніміз не? — Бұл табыс түрі мен қолданылатын азайтулар ескеріліп, салықты есептеу үшін анықталған сома. Есепке алуда оны есептелген сомадан, төленуге тиіс сомадан және банк шотына түскен түсімнен бөлек көрсету керек.
ЖК табысынан ЖТС қалай есептеледі? — Алдымен қолданылатын салық режимі, түсімнің мазмұны және есепті кезең анықталады. Содан кейін бастапқы құжаттар тексеріліп, кәсіпкерлік табыс көрсеткіштері қалыптастырылады және белгіленген режимнің қағидалары бойынша есептеу орындалады.
ЖТС-ты тек төлем сомасы бойынша анықтауға бола ма? — Жоқ. Есептеу үшін табыс түрін, алушының мәртебесін, төлемнің құжаттық негізін, қолданылатын азайтуларды және салықты есептеуге міндетті тұлғаны анықтау қажет.
Тіркелген ЖК-ге төленетін кез келген төлемді кәсіпкерлік табыс деп санауға бола ма? — Әрбір төлем бойынша шарттың нысанасын, операция құжаттарын және жеке тұлғаның тиісті қатынастарда қандай мәртебеде әрекет ететінін тексеру қажет.
Егер 1С мөлшерлеме немесе табыс түрі қатесі туралы хабарласа, не істеу керек? — Есептеу түрін, алушының карточкасын, негіздеме құжаттарды және салықтық есепке алу баптауларын тексеру керек. Түзету операцияның мазмұнына сәйкес келіп, есептеудің, тіркелімдердің және есептіліктің үйлесімділігін қамтамасыз етуге тиіс.
Бейрезиденттің табысымен қалай жұмыс істеу керек? — Есептеуге дейін алушының салықтық мәртебесі, табыс түрі және төлем жасайтын тараптың міндеттері тіркеледі. Содан кейін сәйкестендіру деректері, есептеу, төлем, есептелген салық және операцияның салық есептілігінде көрсетілуі салыстырып тексеріледі.