2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС мөлшерлемесі 16% құрайды; бұл ретте 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптар бұрынғы Салық кодексіне сәйкес және онда көзделген мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
ҚҚС бухгалтер үшін нені білдіреді
Практикалық жұмыста ҚҚС-ты тек шотта немесе бастапқы құжатта көрсетілген сома ретінде қарастыруға болмайды. Бұл бухгалтер операцияның сипатын айқындайтын, құжаттарды тексеретін, есептелген сомаларды дұрыс көрсететін және декларацияны қалыптастыратын салықтық есепке алудың бір бөлігі.
Әрбір операция бойынша мыналарды дәйекті түрде анықтау маңызды:
- операция салық салынатын айналымға жата ма;
- операцияға салық салудың қандай тәртібі қолданылады;
- оның мазмұнын және есепте көрсетілуін растайтын құжаттар бар ма;
- операция есептілікке қай салық кезеңінде енгізілуге тиіс;
- төленуге жататын ҚҚС сомасы немесе қайтаруға мәлімделуі мүмкін асып кету туындай ма.
Мөлшерлемені, босатудың негізін, есепке жатқызу тәртібін және есептілікті ұсыну мерзімін бухгалтер қарастырылып отырған операцияға тікелей қатысты нормалар бойынша айқындайды. Тауардың, көрсетілетін қызметтің немесе шарттың атауына ғана сүйеніп босатуды не өзге арнайы тәртіпті қолдану тәуекелді: операцияның нақты мазмұны, оған қатысушылардың мәртебесі және растаушы құжаттар маңызды.
Ауыспалы операциялар ерекше назар аударуды талап етеді. Оларды көрсету кезінде айналым жасалған күнді, құжаттарды жазып беру және алу кезеңін, сондай-ақ тиісті салық міндеттемесінің туындаған сәтін ескеру қажет. 2026 жылдан бастап мөлшерлеменің өзгеруі өздігінен нақты операцияны талдауды алмастырмайды.
ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару мәселесі қашан туындайды
ҚҚС асып кетуі бюджеттен ақшаның автоматты түрде аударылатынын білдірмейді. Мұндай сомамен жұмыс істеу үшін бухгалтер қолданылатын тәртіпті айқындап, деректерді декларацияда дұрыс көрсетуі және мәлімделген соманы растайтын құжаттарды дайындауы қажет.
2026 жылы ең алдымен талаптарды олардың ұсынылған күні бойынша ажырату керек. Егер ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы салықтық өтініш немесе талап 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылса, ол 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Салық кодексінде белгіленген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
Бұл өтпелі ереже дәл көрсетілген күнге дейін келіп түскен өтініштер мен талаптарға қатысты. Сондықтан бухгалтер үшін құжаттың ұсынылған күнінің растамасын, оның тіркеу деректерін және қабылданғаны туралы хабарламаны сақтау маңызды. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап берілген талаптарға олар ұсынылған күні қолданыста болған реттеу қолданылады.
ҚҚС-ты қайтару мерзімін есептеу кезінде ҚР СК 424-бабына сілтеме жасауға болмайды. Бұл бап басқа мәселені реттейді: активтер мен міндеттемелер туралы декларация оны ұсыну жөніндегі міндеттеме туындаған жылдың 15 қыркүйегіне дейін тұрғылықты немесе болатын жері бойынша ұсынылады (ҚР СК 424-бабы). Бұл норма ҚҚС бойынша декларацияға және асып кеткен соманы қайтару мерзімінің басталуына қатысты емес.
Әртүрлі рәсімдерді араластырмау үшін қайтару жөніндегі жұмыс файлында салық кезеңін, декларацияны беру күнін, талапты ұсыну күнін, заңнаманың қолданылатын редакциясын және растаушы құжаттардың тізбесін бөлек тіркеген жөн. Мұндай тәртіп өтпелі норманы дұрыс қолдануға және есеп деректерін жіберілген есептілікпен салыстыруға көмектеседі.
Астық нарығына қатысушыларға арналған ерекше тәртіп
Астық нарығына қатысушыларға ҚҚС асып кеткен сомасын оңайлатылған тәртіппен қайтару жөніндегі пилоттық жоба Қазақстан аумағында 2021 жылғы 1 желтоқсаннан 2024 жылғы 30 маусымға дейін қолданылды. Демек, оны 2026 жылы қолданыстағы арнайы қайтару тәртібі ретінде көрсету дұрыс емес.
Пилоттық жобаның талаптары, соның ішінде онда көзделген қайтару нұсқалары, банк кепілдігі, камералдық бақылау, экспортқа және қосымша мәліметтерді беруге қойылатын талаптар жобаны іске асыру кезеңіне қатысты болды. Олар 2026 жылы рәсімді таңдау немесе қайтару мерзімін есептеу үшін дербес негіз ретінде пайдаланылмауға тиіс.
Егер ұйымның есепке алу файлдарында осы жобаға қатысуға байланысты құжаттар сақталса, бухгалтер оларды тиісті кезеңдегі операцияларды растау үшін пайдалана алады. Бұл ретте жобаның тарихи құжаттарын 2026 жылғы операциялар бойынша ұсынылатын декларациялар мен талаптардан ажырату қажет.
Бұрынғы мерзімдер мен өлшемшарттарды тек олардың жадынамаларда, үлгілерде немесе есепке алу жүйесінің баптауларында сақталып қалғанына байланысты ағымдағы регламенттерге көшірмеу аса маңызды. Жобаның аяқталған күні оның ережелерін аяқталған кезеңге біржақты жатқызуға мүмкіндік береді.
2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған талаптар үшін қолданылатын тәртіп туралы мәселе ҚР СК 833-бабының өтпелі ережесі ескеріле отырып шешіледі. Алайда бұл бап аяқталған пилоттық жобаны қайта бастамайды және оның қолданылу мерзімін ұзартпайды: ол бұрын ұсынылған салықтық өтініштер мен талаптарды қарау тәртібін белгілейді (ҚР СК 833-бабы).
Декларация мен талапты жіберер алдында нені тексеру керек
Есептілікті бергенге дейін бухгалтерге салық тіркелімін, декларацияны, дербес шотты және көрсетілген сомаларды растайтын құжаттарды салыстырып тексерген жөн. Егер қайтару мәлімделсе, асып кету туындаған кезеңді, талаптың берілген күнін және өтпелі ережелер ескеріле отырып қолданылатын заңнама редакциясын бөлек тексеру қажет.
Жұмыс барысында тексеру мынадай әрекеттерді қамтуы мүмкін:
- есепке алу тіркелімдеріндегі айналымдар мен ҚҚС сомаларын декларация көрсеткіштерімен салыстыру;
- бастапқы құжаттардың деректемелерін және олар көрсетілген салық кезеңін тексеру;
- ағымдағы операцияларды өткен кезеңдердің түзетулері мен құжаттарынан ажырату;
- қайтару туралы талаптың ұсынылған күнін тексеру;
- ағымдағы регламенттен аяқталған астық жөніндегі пилоттық жобаға сілтемелерді алып тастау;
- декларацияны ұсыну немесе ҚҚС-ты қайтару мерзімдерін айқындау үшін ҚР СК 424-бабын пайдаланбау.
Егер есепке алу жүйесі декларация файлын қабылдамаса, алдымен таңдалған құжаттың түрін, есепті кезеңді, файл пішімін және міндетті деректемелердің толтырылуын тексеру керек. Бағдарламаның техникалық хабарламасын декларацияның салықтық мазмұнын тексеруді онымен алмастырмай, нақты файлмен және оның деректемелерімен байланыстыра қарау қажет.
Жіберер алдында декларация файлын жіберілген қалпында, қабылданғаны туралы растаманы және жіберілген күні туралы мәліметтерді сақтау ұсынылады. Есептілікті түзеткен кезде алдыңғы нұсқаны және өзгерту себебінің қысқаша түсіндірмесін де сақтаған жөн. Бұл әрекеттердің ретін қалпына келтіруге және салық органына қай құжаттың ұсынылғанын растауға мүмкіндік береді.
2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарттар бойынша операцияларды бөлек тексеру қажет. Тиісті инвестициялық келісімшарт бойынша шикізат пен материалдар импортын ҚҚС-тан босату инвестициялық басым және стратегиялық жобалар бойынша келісімшарттарды қоспағанда, оның қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақталады (ҚР СК 839-бабы).
2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған келісімшарттар бойынша инвестициялық басым жобалар үшін келісімшарт талаптары өтпелі ережелерде белгіленген шектерде оның қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақталады. 2018 жылғы 1 қаңтардан 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған келісімшарттар үшін бұл салықтық преференцияларға және салық заңнамасының тұрақтылығы кепілдігіне қатысты (ҚР СК 837-бабы).
Мұндай операциялар бойынша бухгалтер қолданылатын талапты нақты келісімшартпен және оның қолданылу мерзімімен байланыстыруы қажет. Өтпелі норманың болуы барлық импорттық операцияларға немесе барлық инвестициялық жобаларға бірдей тәртіпті қолдануға болатынын білдірмейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстанда 2026 жылы қандай ҚҚС мөлшерлемесі қолданылады? — ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16% құрайды. Ауыспалы операцияларды көрсету кезінде бухгалтер нақты операцияның кезеңі мен салық салу тәртібін айқындауы керек.
ҚҚС асып кеткен сомасын бюджеттен автоматты түрде алуға бола ма? — Жоқ. Сома декларацияда дұрыс көрсетілуге тиіс, ал қайтару үшін талаптың ұсынылған күні ескеріле отырып, көзделген рәсім қолданылады.
2026 жылға дейін берілген талаптар қалай қаралады? — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған салықтық өтініштер мен ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптар бұрынғы Салық кодексінің қағидалары бойынша және онда белгіленген мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
ҚР СК 424-бабы ҚҚС бойынша декларацияны ұсыну мерзімін айқындай ма? — Жоқ. Ол активтер мен міндеттемелер туралы декларацияны ұсыну мерзімін — тиісті жылдың 15 қыркүйегіне дейін деп белгілейді (ҚР СК 424-бабы).
Астық нарығына қатысушыларға арналған пилоттық жоба 2026 жылы қолданыла ма? — Жоқ. Жобаны іске асыру кезеңі 2024 жылғы 30 маусымда аяқталды, сондықтан оның талаптарын 2026 жылы қолданыстағы тәртіп ретінде көрсетуге болмайды.
Есепке алу жүйесі декларация файлын қабылдамаса, не істеу керек? — Қажетті құжат түрінің таңдалғанын, есепті кезеңнің дұрыс көрсетілгенін, талап етілетін пішімнің сақталғанын және файлдың міндетті деректемелерінің толтырылғанын тексеру керек.
Ескі инвестициялық келісімшарт бойынша босату сақтала ма? — ҚР СК 839-бабында көзделген, 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған инвестициялық келісімшарт бойынша шикізат пен материалдар импортын ҚҚС-тан босату белгіленген ерекшеліктерді ескере отырып, келісімшарттың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін сақталады (ҚР СК 839-бабы).
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі: ҚҚС асып кеткен сомасын қайтару туралы талаптар жөніндегі өтпелі ережелер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі: активтер мен міндеттемелер туралы декларацияны ұсыну мерзімі
- Астық нарығына қатысушыларға ҚҚС асып кеткен сомасын оңайлатылған тәртіппен қайтару жөніндегі пилоттық жобаны іске асыру қағидалары мен мерзімдері