2026 жылы 1С-тегі шегерімдер операциялардың түрлері бойынша конфигурацияда көзделген құжаттар мен тіркелімдер арқылы көрсетіледі. Өндіру басталғаннан кейін жерасты ұңғымалық шаймалау әдісімен уран өндіруге пайдалану блоктарын дайындау кезінде жер қойнауын пайдаланушының амортизацияланатын активтерді сатып алуға немесе құруға жұмсаған нақты шығындары үшін арнайы қағида белгіленген: мұндай шығындар тиісті келісімшарт шеңберінде амортизацияланатын активтердің жеке тобын құрайды (ҚР СК 316-бабы).
1С-тегі шегерім нені білдіреді
«Шегерім» термині есептің әртүрлі учаскелерінде: ұйымның шығыстарына, ҚҚС-қа және жеке тұлғаның кірісін есептеуге қатысты қолданылуы мүмкін. Сондықтан алдымен қай салық пен қандай шаруашылық операция туралы сөз болып отырғанын анықтау керек.
Бағдарламада құжатты өткізу көрсетілген соманың салық заңнамасының талаптарына сәйкестігін өздігінен растамайды. 1С бухгалтер құжатта көрсеткен мәліметтерді операцияның таңдалған түрін, талдаманы және ақпараттық базаның баптауларын ескере отырып өңдейді.
Соманы көрсету шарттары операцияның мазмұны және ҚР СК-нің қолданылатын нормасы бойынша айқындалады. Мысалы, уран өндіруге арналған дайындық жұмыстары бойынша ҚР СК-нің 316-бабында амортизацияланатын активтердің арнайы тізбесі қамтылған: оған технологиялық ұңғымалар мен құбыржолдар, жекелеген сорғылар мен сорғы станциялары, энергиямен жабдықтау объектілері, технологиялық тораптар, кірме технологиялық автомобиль жолдары, ерітінділерге арналған сыйымдылықтар және бапта аталған басқа да объектілер кіреді (ҚР СК 316-бабы).
Шегерімді салық бойынша артық төлеммен немесе ҚҚС асып кетуін қайтарумен шатастырмау керек. Бұлар әртүрлі құжаттар мен рәсімдер қолданылатын бөлек есепке алу жағдайлары. Атап айтқанда, 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кетуін қайтару туралы өтініштер мен талаптар 2017 жылғы 25 желтоқсандағы бұрынғы Салық кодексінде көзделген тәртіппен және мерзімдерде қаралады (ҚР СК 833-бабы).
Операцияны қалай көрсету керек
Барлық шегерім үшін әмбебап жол жоқ: құжаттардың құрамы мен пәрмендердің атаулары операцияның түріне, 1С конфигурациясына, оның редакциясына, релизіне және есеп саясатының баптауларына байланысты. Практикалық жұмыс тәртібін мынадай ретпен құруға болады:
- Шаруашылық операцияның түрін және сомасы есептеу кезінде ескерілетін салықты анықтау.
- Бастапқы құжатты алу және оның деректемелерін, мазмұнын және операцияның негізін тексеру.
- Пайдаланылатын конфигурацияда көзделген бейінді кіріс, есепке жазу, түзету құжатын немесе өзге құжатты жасау.
- Ұйымды, контрагентті, шартты, күнді, соманы, есепке алу шоттарын және талдаманы тексеру.
- Егер құжат нысанында тиісті өріс көзделсе, салықтық мақсатты немесе салықтық есепке алудың өзге белгісін көрсету.
- Құжатты өткізу және қалыптастырылған қозғалыстарды зерделеу.
- Қолданылатын салық тіркелімдерін қалыптастыру және соманың есеп-қисап пен есептілікте көрсетілуін тексеру.
Егер операция үшін үлгілік құжат болмаса, конфигурацияда бухгалтерлік немесе салықтық есептің қолмен енгізілетін операциясы қолданылуы мүмкін. Оны қолданар алдында қандай қозғалыстар мен тіркелімдер толтырылуға тиіс екенін анықтау керек: бухгалтерлік жазбаны өзгерту тиісті салық тіркелімінің немесе есептілік көрсеткішінің өзгеруіне әрдайым әкеле бермейді.
Жекелеген қайтару операциялары үшін бағдарламада бұрын ресімделген құжаттардың негізінде жасалатын құжаттар көзделуі мүмкін. Мұндай тәртіпті шегерімдерге автоматты түрде қолдануға болмайды: құжаттың мақсаты, оның қозғалыстарының құрамы және өткізу нәтижесі нақты операцияға және пайдаланылатын конфигурацияның баптауларына байланысты.
ҚР СК-нің 316-бабында көрсетілген шығындарды көрсету кезінде бухгалтердің оларды әдеттегі шығыстармен автоматты түрде біріктірмеуі маңызды. Бапта аталған амортизацияланатын активтерге жұмсалған іс жүзіндегі шығындар жер қойнауын пайдалануға арналған тиісті келісімшарт шеңберіндегі жеке топқа жатады (ҚР СК 316-бабы).
Өткізгеннен кейін нені тексеру керек
Тексеруді бастапқы құжаттан бастаған дұрыс. 1С-тегі операцияның атауы, тараптар, сома және күн құжаттың деректеріне сәйкес келуге тиіс. Содан кейін өткізу нәтижесін ашып, бухгалтерлік жазбаларды қолданылатын салық тіркелімдері бойынша қозғалыстармен салыстыру керек.
Мына белгілерге ерекше назар аудару қажет:
- операция қажетті ұйым бойынша және тиісті кезеңде енгізілген;
- қажетті контрагент пен шарт таңдалған;
- шығындар шоты операцияның экономикалық мазмұнына сәйкес келеді;
- бөлімше, шығындар бабы немесе қызмет бағыты бойынша көзделген талдама толтырылған;
- салықтық мақсат көрсетілетін операцияның сипатына сәйкес келеді;
- сома басқа құжатпен қайталап көрсетілмеген;
- түзету көзделген негізсіз жабық кезеңнің деректерін өзгертпеген;
- нәтиже көзделген тіркелімде және қолданылатын есептілік нысанында көрсетілген.
Осыдан кейін айналым-сальдолық ведомосты, шот карточкасын, салық тіркелімдерінің деректерін және регламенттелген нысанның толық жазбасын салыстырған пайдалы. Егер бухгалтерлік және салықтық есеп арасында айырма болса, оның қандай құжатпен, операция түрімен немесе баптаумен қалыптастырылғанын анықтап, содан кейін ғана түзету енгізу керек.
Бюджетпен есеп айырысу бойынша ақпараттық базаның деректерін салық төлеушінің дербес шотының деректерімен салыстыру керек. Алшақтық төлемге, ауыстыруға, қайтаруға, артық төлемге немесе көрсету кезеңіне қатысты болуы мүмкін, сондықтан алдымен соманың түрін анықтап, содан кейін оны бағдарламада түзету тәсілін таңдау қажет.
ҚҚС асып кетуін қайтаруды тексеру кезінде өтініштің немесе талаптың берілген күнін ескеру қажет. 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған құжаттарға 2026 жылдан бастап енгізілген жалпы тәртіп емес, ҚР СК-нің 833-бабындағы өтпелі қағида қолданылады (ҚР СК 833-бабы).
Бухгалтердің жиі жіберетін қателері
Жиі кездесетін қате — шегерімнің түрін анықтамай, «Шегерімге қабылдау» деген жеке батырманы іздеу. Бір жағдайда сома кіріс құжатымен, басқа жағдайда есеп айырысу құжатымен, салық тіркелімімен немесе бұрын енгізілген операцияны түзету арқылы көрсетіледі.
Тағы бір қате — тек бухгалтерлік жазбаларды басшылыққа алу. 1С-те өткізім мен салық тіркелімі бойынша қозғалыс есептің әртүрлі бөліктері үшін қолданылуы мүмкін. Шотты қолмен өзгерту айналымдарды өзгертуі ықтимал, бірақ салықтық есеп-қисаптың тиісті көрсеткіші бұрынғы күйінде қалуы мүмкін.
Егер шаруашылық операция өзге бастапқы құжаттармен ресімделсе, тек төлем шоты немесе ішкі анықтама негізінде шешім қабылдамау керек. Сондай-ақ өткен жылғы құжатты оның деректемелері мен баптауларын тексермей көшіру қауіпті: конфигурация жаңартылғаннан кейін өрістердің құрамы, толтыру алгоритмдері және құжат қозғалыстары өзгеруі мүмкін.
Егер сома есептілікке түспесе, алдымен құжаттың күнін, тіркеу кезеңін, өткізу мәртебесін, салықтық мақсатын және тіркелімдер бойынша қозғалыстарын тексеріңіз. Жабық кезеңнің деректерін өзгертпес бұрын толық жазбаларды сақтап, түзетілуге тиіс көрсеткішті қандай құжат қалыптастырғанын анықтаңыз.
Жер қойнауын пайдаланушылар үшін пайдалану блоктарын дайындауға жұмсалған барлық шығынды ҚР СК-нің 316-бабындағы тізбемен салыстырмай, бір санатқа енгізу жеке қате болып саналады. Бапта аталған активтер тиісті келісімшарт шеңберіндегі жеке топқа тікелей жатқызылған, сондықтан есепке алуда олардың бөлек талдамасын қамтамасыз ету қажет (ҚР СК 316-бабы).
Сұрақтар мен жауаптар
1С-те шегерімдер бөлімі қайда орналасқан? — Барлық шегерімге арналған бірыңғай бөлім болмауы мүмкін. Өту жолы операцияның түріне, салыққа, конфигурацияға, редакцияға және бағдарламаның релизіне байланысты, сондықтан есептің тиісті учаскесін және онымен байланысты тіркелімдерді іздеу керек.
Салықтық есеп-қисапта шығысты ескеру үшін кіріс құжатын өткізу жеткілікті ме? — Жоқ. Өткізгеннен кейін операцияның мазмұнын ҚР СК-нің қолданылатын қағидасымен салыстырып, бастапқы құжаттарды, салықтық баптауларды, тіркелімдер бойынша қозғалыстарды және соманың есептілікте көрсетілуін тексеру қажет.
Шегерімді қолмен енгізілетін операция арқылы ресімдеуге бола ма? — Бұл нақты конфигурацияның механизміне байланысты. Қолмен енгізілетін операцияны енгізгенге дейін қандай бухгалтерлік жазбалар мен салық тіркелімдері бойынша қозғалыстар қалыптастырылуға тиіс екенін анықтап, өткізгеннен кейін есеп-қисаптар мен есептіліктегі нәтижені тексеру керек.
Сома бухгалтерлік есепте бар, бірақ салықтық есепте болмаса, не істеу керек? — Операцияның түрін, салықтық мақсатты, талдаманы, күнді және құжаттың тіркелімдер бойынша қозғалыстарын тексеріңіз. Содан кейін құжаттың баптауларын сол ақпараттық база мен конфигурация нұсқасында дұрыс көрсетілген ұқсас операциямен салыстырыңыз.
Уран өндіруге дайындық бойынша арнайы шығындарды қалай есепке алу керек? — Өндіру басталғаннан кейін пайдалану блоктарын дайындау кезінде жер қойнауын пайдаланушының ҚР СК-де аталған амортизацияланатын активтерді сатып алуға немесе құруға жұмсаған нақты шығындары тиісті келісімшарт шеңберінде жеке топты құрайды (ҚР СК 316-бабы).
1С жаңартылғаннан кейін шегерімдерді салыстырып тексеру керек пе? — Иә. Есептілікті тапсырар алдында қолданылатын тіркелімдер мен нысандарды қайта қалыптастырып, толық жазбаларды тексеру және нәтижені құжаттардың деректерімен салыстыру керек.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 316-бап — коммерциялық табудан кейін өндіру басталған соң жерасты ұңғымалық шаймалау әдісімен уран өндіруге арналған дайындық жұмыстары бойынша шығыстар шегерімдері.
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 833-бап — 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін ұсынылған ҚҚС асып кетуін қайтару туралы өтініштер мен талаптар жөніндегі өтпелі ережелер.