2026 жылы ҚҚС-ты есепке жатқызу кезеңі есепке жатқызу құқығы расталғаннан кейін нақты операция бойынша айқындалады: алушы ҚҚС төлеуші ретінде тіркелуге тиіс, салық салық салынатын айналым үшін пайдаланылатын немесе пайдаланылатын болатын алынған тауарларға, жұмыстарға немесе көрсетілетін қызметтерге қатысты болуға және көзделген құжатта көрсетілуге тиіс (ҚР СК 480-бабы). Сондықтан кезеңді тек төлем жасалған, құжат есепке алу жүйесіне енгізілген немесе тауар алынған күн бойынша таңдауға болмайды.
ҚҚС кезеңі нені білдіреді
Бухгалтер үшін ҚҚС кезеңі — салық есебінде ҚҚС бойынша көрсеткіштер жинақталатын уақыт аралығы. Есепке жатқызумен жұмыс істеген кезде салық сомасының нақты операция бойынша есепке жатқызу талаптарына сәйкес келетінін және оның қай салық кезеңінде ескерілуге тиіс екенін бөлек анықтау қажет.
Кезеңді тексеру кезінде бухгалтер бірнеше күн мен мән-жайды салыстырады:
- шаруашылық операция жасалған күнді;
- тауарлар, жұмыстар немесе көрсетілетін қызметтер алынған күнді;
- ҚҚС сомасы қамтылған құжат жазып берілген және алынған күнді;
- операцияның есепке алу жүйесінде көрсетілген кезеңін;
- ҚҚС сомасы есепке жатқызылған салық кезеңін;
- сатып алынған тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің мақсатын.
Бұл күндер әртүрлі функцияларды атқарады және әрдайым сәйкес келе бермейді. Құжаттың белгілі бір айда алынуының өзі есепке жатқызу кезеңін әлі айқындамайды. Алдымен бухгалтер алушының ҚҚС төлеуші ретіндегі мәртебесін, көзделген құжаттың болуын және сатып алынған заттың салық салынатын айналым мақсатында пайдаланылуын тексереді (ҚР СК 480-бабы).
Сатып алу мақсатының қағидаттық маңызы бар. Алынған тауарлар, жұмыстар және көрсетілетін қызметтер өткізу бойынша салық салынатын айналым үшін пайдаланылса немесе пайдаланылатын болса, олар бойынша ҚҚС есепке жатқызылатын салық деп танылады. Егер сатып алулар айналымдардың әртүрлі түрлеріне қатысты болса, бөлек есепке алу қағидалары қосымша қолданылады (ҚР СК 489-бабы).
ҚҚС-ты есепке жатқызу кезеңі: бухгалтер нені тексеруі керек
ҚҚС-ты есепке жатқызу кезеңін айқындауды құжаттың бағдарламаға енгізілген күнінен емес, операция бойынша негіздерді тексеруден бастаған жөн. Есепке жатқызу үшін алушының ҚҚС төлеуші ретінде тіркелуі, тауарларды, жұмыстарды немесе көрсетілетін қызметтерді алуы, көзделген құжатта ҚҚС сомасының болуы және сатып алудың салық салынатын айналыммен байланысы маңызды (ҚР СК 480-бабы).
Практикалық алгоритм мынадай болуы мүмкін:
- Шаруашылық операцияның мазмұнын және сатып алынған тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің мақсатын анықтаңыз.
- Алушының ҚҚС төлеуші ретінде тіркелгенін және сатып алудың салық салынатын айналымға жататынын тексеріңіз.
- Шартты, бастапқы құжатты және ҚҚС сомасы көрсетілген құжатты салыстырыңыз.
- Сатып алынған заттың алынған, құжаттардың ресімделген және операцияның есепке алу жүйесінде көрсетілген күндерін тексеріңіз.
- Нақты операцияға қолданылатын қағидалар бойынша ҚҚС есепке алынатын салық кезеңін анықтаңыз.
- Есепке жатқызу сомасы мен кезеңін салық есебінің тіркелімдерімен және декларациямен салыстырыңыз.
Егер есепке жатқызуды алып тастауға, ұлғайтуға немесе азайтуға арналған негіздер есепке жатқызылатын ҚҚС ескерілетін салық кезеңінде туындаса, оның мөлшері тиісті өзгеріс бірден ескеріле отырып айқындалады (ҚР СК 480-бабы). Сондықтан кезеңді жабу кезінде бастапқы құжатты ғана емес, операция бойынша түзетулерді де тексеру маңызды.
Егер құжат кешігіп келсе, түзетілсе немесе кезеңдер шегіндегі операцияға қатысты болса, оны тек бағдарламаға енгізілген күні бойынша ағымдағы декларацияға автоматты түрде қосуға болмайды. Операцияның мән-жайларын, құжаттық негізді, бұрын көрсетілген деректерді және ҚҚС есепке алынатын кезеңді салыстыру қажет. Егер көрсеткіш есептілікте көрсетіліп қойған болса, бухгалтер өзгерістің бұрын мәлімделген есепке жатқызу сомасына әсер ететінін бағалауы керек.
ҚҚС қай кезеңде есепке жатқызылады
Белгіленген талаптарға сәйкес келетін операция бойынша ҚҚС есепке жатқызылады. Сома алынған тауарларға, жұмыстарға немесе көрсетілетін қызметтерге қатысты болуға, көзделген құжатта көрсетілуге, ал сатып алынған зат салық салынатын айналым үшін пайдаланылуға немесе пайдалануға жоспарлануға тиіс (ҚР СК 480-бабы). Шоттың, төлемнің, кіріске алудың немесе құжатты бағдарламаға енгізудің бір ғана күні осы мән-жайлардың жиынтығын тексеруді алмастырмайды.
Егер сатып алынған тауарлар, жұмыстар немесе көрсетілетін қызметтер тек салық салынатын айналым үшін пайдаланылса, бөлек есепке алу кезінде рұқсат етілген сома түзету ескеріле отырып, есепке жатқызылатын ҚҚС мөлшерінде айқындалады. Салық салынбайтын айналымға арналған сатып алулар бойынша ҚҚС есепке жатқызуға рұқсат етілмеген сомаға жатады. Салық салынатын және салық салынбайтын айналымдар үшін бір мезгілде пайдаланылған кезде сома салық кезеңіндегі салық салынатын айналымның жалпы айналымға арақатынасы негізінде бөлінеді (ҚР СК 489-бабы).
Ішкі бақылау үшін әрбір даулы операция бойынша салыстыру кестесін жасаған пайдалы. Онда контрагентті, операцияның мазмұнын, сатып алу мақсатын, алынған және құжаттар ресімделген күндерді, есепте көрсетілген күнді, таңдалған есепке жатқызу кезеңін, түзетулер туралы мәліметтерді және қабылданған шешімнің негізін көрсетуге болады. Мұндай кесте бастапқы құжаттар, салық тіркелімдері және декларация арасындағы алшақтықтарды анықтауға көмектеседі.
Негізгі құралдар ретінде есепке алынатын жеңіл автомобильдер үшін жеке өтпелі қағида қолданылады. Егер автомобильді алу күні немесе оны сатып алу жөніндегі шот-фактураны жазып беру күні 2026 жылғы 1 қаңтардан басталатын кезеңге тиесілі болса, мұндай автомобиль бойынша ҚҚС сомасы ҚР СК 49-тарауының талаптары сақталған кезде 2026 жылы есепке жатқызылады (ҚР СК 832-бабы).
1С жүйесіндегі кезең қатесі және ҚҚС асып кетуін қайтару
Егер есепке алу жүйесінде «ҚҚС декларациясының таңдалған файлындағы кезең талапта көрсетілген кезеңмен сәйкес келмейді» деген хабар пайда болса, бұл жүктелген декларация кезеңі мен талапта толтырылған кезең арасындағы техникалық алшақтықты білдіреді. Мұндай хабардың өзі операция бойынша дұрыс салық кезеңін айқындамайды.
Мұндай қате болғанда мыналарды тексеру қажет:
- жүктеу үшін декларацияның дұрыс файлы таңдалғанын;
- таңдалған файлдың тиісті салық кезеңі үшін қалыптастырылғанын;
- талапта іс жүзінде қай кезең көрсетілгенін;
- кезең деректемесінің толтырылғанын және онда техникалық қате жоқ екенін;
- мәліметтердің талап пен декларация деректеріне сәйкестігін;
- есеп тіркелімдерінің көрсеткіштері жіберілген есептілік деректерімен сәйкес келетінін.
Бағдарлама хабарын жою үшін ғана күндерді немесе кезеңді формалды түрде өзгертуге болмайды. Алдымен қарастырылып отырған жағдайға қай файл мен қай талап қатысты екенін анықтап, содан кейін деректемелерді нақты деректерге сәйкестендіру қажет. Егер алшақтық файлдың дұрыс таңдалмауынан туындаса, қажетті кезеңнің декларациясын пайдалану керек; егер талап деректемесі қате толтырылса, дәл осы деректеме түзетіледі.
ҚҚС асып кетуін қайтару мәселесін жекелеген операция бойынша есепке жатқызу құқығы мәселесінен ажырату қажет. Алдымен сатып алу мақсаты мен құжаттарды қоса алғанда, ҚҚС сомасын есепке жатқызу негіздері тексеріледі (ҚР СК 480-бабы). Содан кейін бухгалтер тиісті кезеңдегі салық есебінің, декларацияның және талаптың деректерін салыстырады. Арнайы рәсімдердің мерзімдерін нақты рәсімді реттейтін норма болмаса, қайтарудың басқа жағдайларына қолдануға болмайды.
Сұрақтар мен жауаптар
ҚҚС кезеңі мен ҚҚС-ты есепке жатқызу кезеңі бір нәрсе ме? — Бұл ұғымдар өзара байланысты, бірақ есептің әртүрлі аспектілеріне қолданылады. Салық кезеңі есептілік аралығын белгілейді, ал нақты соманы есепке жатқызу үшін операцияның өзіне, құжаттарға және сатып алу мақсатына қатысты талаптарды тексеру қажет (ҚР СК 480-бабы).
Есепке жатқызу кезеңін тек төлем жасалған күн бойынша анықтауға бола ма? — Жоқ. ҚР СК 480-бабы есепке жатқызуды тек төлем жасалған күнмен емес, алынған тауарлармен, жұмыстармен немесе көрсетілетін қызметтермен, көзделген құжатпен, төлеушінің мәртебесімен және сатып алынған заттың салық салынатын айналым үшін пайдаланылуымен байланыстырады.
Егер сатып алынған зат салық салынатын және салық салынбайтын айналымда пайдаланылса, ҚҚС қалай есепке алынады? — Бөлек есепке алу кезінде ҚҚС салық кезеңіндегі салық салынатын айналымның жалпы айналымға арақатынасы негізінде есепке жатқызуға рұқсат етілген және рұқсат етілмеген сомаларға бөлінеді (ҚР СК 489-бабы).
ҚҚС асып кетуін қайтару туралы талапта қай кезеңді көрсету керек? — Декларацияға және талап мәлімделген деректерге сәйкес келетін кезеңді көрсету қажет. Жіберер алдында кезең деректемесін, таңдалған декларация файлын және салық есебінің мәліметтерін салыстыру керек.
1С кезеңдердің сәйкес келмейтінін хабарласа, не істеу керек? — Таңдалған декларация файлының кезеңін және талапта толтырылған кезеңді тексеріңіз. Операция күндерін ерікті түрде өзгерту емес, тиісті құжаттағы анықталған алшақтықты түзету қажет.
2026 жылы негізгі құрал ретінде қабылданған жеңіл автомобиль үшін жеке қағида бар ма? — Иә. Егер автомобильді алу күні немесе шот-фактураны жазып беру күні 2026 жылғы 1 қаңтардан басталатын кезеңге тиесілі болса, ҚҚС ҚР СК 49-тарауының талаптары сақталған кезде 2026 жылы есепке жатқызылады (ҚР СК 832-бабы).
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 480-бап «Есепке жатқызылатын қосылған құн салығы».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 489-бап «Бөлек есепке алуды жүргізу арқылы есепке жатқызуға рұқсат етілген қосылған құн салығының сомаларын айқындау тәртібі».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 832-бап «Негізгі құрал ретінде есепке алынған (есепке алынатын) жеңіл автомобиль бойынша қосылған құн салығының сомасын есепке жатқызу жөніндегі өтпелі ережелер».