2026 жылы 1С-тегі берешек есеп айырысу шоттары, контрагенттер, шарттар және тіркеуші құжаттар бойынша тексеріледі: қорытынды сальдо есептеу мен өтеу көрсетілген құжаттарға дейін ашып көрсетілуге тиіс. Салық берешегі бойынша мұндай салыстырып тексеру ерекше маңызды, өйткені ол өтелмеген жағдайда өндіріп алу салық төлеушінің банктік шоттарындағы ақшаға, ал содан кейін ҚР СК-де көзделген жағдайларда оның дебиторларының банктік шоттарындағы ақшаға қолданылуы мүмкін (ҚР СК-нің 185, 186-баптары).
1С қандай берешектерді көрсетеді
1С-те берешек есептеу, өткізу, келіп түсу, төлеу немесе есепке жатқызу әртүрлі күндермен не әртүрлі талдамалық бөліністерде көрсетілген кезде туындайды. Мысалы, өткізу жүргізілген, бірақ сатып алушының төлемі әлі тіркелмеген. Басқа жағдайда ақша өнім берушіге аванс ретінде аударылғанымен, тауарлардың немесе көрсетілетін қызметтердің келіп түсуі әлі көрсетілмеген.
Бухгалтер үшін есеп айырысулардың бірнеше тобын ажырату маңызды:
- сатып алушылар мен басқа да борышкерлердің дебиторлық берешегі;
- өнім берушілер мен өзге де кредиторлар алдындағы кредиторлық берешек;
- берілген және алынған аванстар;
- салықтар және басқа да міндетті төлемдер бойынша берешек;
- жалақы, зейнетақы жарналары және әлеуметтік төлемдер бойынша міндеттемелер;
- егер мұндай есеп айырысулар ұйымның есебінде көзделсе, бөлімшелер немесе байланысты тараптар арасындағы ішкі есеп айырысулар.
Есептегі соманың өзі әрдайым мерзімі өткен берешекті білдірмейді. Ол ағымдағы міндеттемені, авансты, өңделіп жатқан құжатты немесе талдаманың техникалық алшақтығын көрсетуі мүмкін. Сондықтан алдымен берешектің құрамы және оның негізінде көрсетілген құжаттар анықталады, содан кейін оны өтеу мерзімі тексеріледі.
Берешекті қалай тексеруге және соманы ашып көрсетуге болады
Тексеруді қажетті шот бойынша айналым-сальдо ведомосінен бастаған ыңғайлы. Есеп тексерілетін кезең үшін қалыптастырылып, қолжетімді талдама: контрагент, шарт, есеп айырысу құжаты, бөлімше немесе көзделген басқа бөлініс қосылады. Командалардың атаулары мен есептердің орналасуы 1С конфигурациясы мен шығарылымына байланысты өзгеше болуы мүмкін.
Тексерудің практикалық тәртібі:
- Берешек түрін және оған сәйкес есеп айырысу шотын анықтаңыз.
- Бастапқы сальдоны алдыңғы кезеңнің жабылуымен салыстырып тексеріңіз.
- Айналымдарды есептеу мен төлем көрсетілген құжаттарға дейін ашып көрсетіңіз.
- Күндерді, сомаларды, ұйымды, контрагентті, шартты және операция түрін тексеріңіз.
- Төлемнің есептеу көрсетілген талдама объектісіне жатқызылғанына көз жеткізіңіз.
- Қарыздың түріне қарай қорытындыны салыстырып тексеру актісімен, банк үзінді көшірмесімен, бастапқы құжаттармен немесе мемлекеттік органның ақпараттық жүйесіндегі мәліметтермен салыстырыңыз.
Салыстырып тексеру актісі мен өзара есеп айырысуларды растайтын құжаттардың салық рәсімдері үшін де практикалық маңызы бар. Салық берешегін дебитордың шоттарынан өндіріп алу кезінде салық органы оған дебиторлық берешекті растау туралы хабарлама жібереді. Дебитор бірлесіп жасалған салыстырып тексеру актісін және (немесе), оны жасау мүмкін болмаған жағдайда, өзара есеп айырысуларды растайтын құжаттарды ұсынады (ҚР СК-нің 186-бабы).
Егер есепте бір контрагент бойынша бір мезгілде дебеттік және кредиттік сальдо көрсетілсе, бұған әртүрлі талдама себеп болуы мүмкін: мысалы, құжаттар әртүрлі шарттарға немесе есеп айырысу объектілеріне жатқызылған. Бухгалтер экономикалық негізді анықтап, әрбір сома бойынша құжаттарды тексермейінше, мұндай сомаларды автоматты түрде жинақтап көрсетуге болмайды.
Қате қалдықтар неліктен пайда болады
Жиі кездесетін себептердің бірі — төлем мен есептеудің әртүрлі деректемелермен жазылуы. Контрагент бірдей болғанның өзінде, басқа шарт, есеп айырысу құжаты, операция түрі немесе ұйым таңдалса, сома жабылмауы мүмкін. Мәселені талдаусыз қолмен жазба жасау арқылы түзету тәуекелді: есеп сырттай дұрыс көрінуі мүмкін, бірақ бастапқы құжаттармен байланыс бұзылған күйінде қалады.
Сондай-ақ мыналарды тексеру қажет:
- бір құжат екі рет енгізілмегенін;
- банк операциясының өткізіліп алынбағанын;
- аванс пен берешекті өтеудің дұрыс айқындалғанын;
- құжаттардың жүргізілгенін және оларға өткен күнмен өзгеріс енгізілмегенін;
- конфигурацияда көзделген регламенттік операциялардың орындалғанын;
- есеп кезеңі мен шаруашылық операция күні сәйкес келетінін;
- деректерді көшіргеннен немесе есепке алу баптауларын өзгерткеннен кейін сальдо қалмағанын.
Түзетілгеннен кейін құжатты ұйым үшін рұқсат етілген тәртіппен қайта жүргізіп, есепті қайтадан қалыптастыру қажет. Егер кезең жабылып қойса, өткен кезең құжаттарын өзгертуді жауапты бухгалтермен келісіп, оның есептілікке, салық есептеулеріне және кейінгі кезеңдерге әсерін бағалау керек.
Салықтар мен әлеуметтік төлемдер: жеке тексеру
Салықтар, зейнетақы жарналары және әлеуметтік төлемдер бойынша берешек тек бухгалтерлік шотты ғана емес, басқа да деректерді тексеруді талап етеді. Есептеуді, есептеу құжатын, аударуға арналған ведомосты, төлем тапсырмасын және банктің ақшаны нақты есептен шығаруын салыстыру қажет. Әрбір міндеттеме бойынша кезең, төлем мақсаты және алушының деректемелері жеке тексеріледі.
Салық берешегі бойынша оның сомасы белгіленген шекті мөлшерден асып, өтелмеген жағдайда салық органы салық төлеушінің банктік шоттарынан ақшаны мәжбүрлі тәртіппен өндіріп алатынын ескеру қажет. Инкассалық өкім ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес өндіріп алуды қолдануға болмайтын шоттарды қоспағанда, салық төлеушінің банктік шоттарына қойылады және берешек толық өтелгеннен кейін кері қайтарып алынады (ҚР СК-нің 185-бабы).
Егер салық төлеушінің банктік шоттарындағы ақша есебінен өндіріп алу салық берешегін өтеуге әкелмесе, өндіріп алу көзделген тәртіппен оның дебиторларының банктік шоттарындағы ақшаға қолданылуы мүмкін. Сома расталған дебиторлық берешекпен шектеледі; салыстырып тексеру актісі, салықтық тексеру актісі немесе заңды күшіне енген сот шешімі растау болып табылады (ҚР СК-нің 186-бабы).
Егер әлеуметтік аударымдар бойынша төлем тапсырмасын жасау кезінде кестелік бөлікке жазуға арналған деректер табылмағаны туралы хабарлама шықса, дара кәсіпкердің есеп саясатының баптауларын және салықтарды, жарналар мен аударымдарды есептеу құжатындағы жазбалардың болуын тексеру қажет. Сондай-ақ аударуға арналған ведомостағы операция түрі тексеріледі. Жазбалар тіркелімдерде қалыптастырылып, бірақ ведомость пен төлем құжатына түспеген кезде база баптауларына, құжаттары мен тіркелімдеріне техникалық диагностика жүргізу қажет.
Тапсырма шарты бойынша басқа ұйым жасаған төлем нақты төлеуші мен операцияның құжаттық негізі ескеріле отырып көрсетіледі. Құжатта контрагент, сома, күн және есепке алу шоттары тексеріледі. Тараптар арасындағы есеп айырысуларды көрсетпей берешекті жай ғана есептен шығару өзара есеп айырысулардың жай-күйін бұрмалауы мүмкін.
Маманға жүгінер алдында қате мәтінін, оның пайда болған күнін, құжат атауын және әрекеттер ретін сақтап қойған жөн. Жаңарту, техникалық талдау, деректер алмасуды баптау немесе есепті пысықтау құны тапсырманың сипаты мен сүйемелдеу шарттарына байланысты.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ұйымға кімнің қарыз екенін қалай көруге болады? — Сатып алушылармен есеп айырысу шоттары бойынша есеп қалыптастырып, дебеттік сальдоны контрагенттер, шарттар және құжаттар бойынша ашып көрсетіңіз. Содан кейін сомаларды өткізу операцияларымен, төлемдермен, бастапқы құжаттармен және салыстырып тексеру актілерімен салыстырыңыз.
Төлем жасалса да, 1С-тегі берешек неге жабылмады? — Әдетте есептеу мен төлем әртүрлі талдама объектілерінде көрсетілген немесе операцияның қате түрі таңдалған. Екі құжаттағы ұйымды, контрагентті, шартты, есеп айырысу құжатын, соманы және күнді салыстырыңыз.
Қарызды қолмен жасалатын операция арқылы түзетуге бола ма? — Себебі анықталып, негізі расталғаннан кейін ғана болады. Қолмен жасалған жазба құжаттардағы қатені жасырып, есеп айырысулардың дұрыс ашып көрсетілуін бұзуы мүмкін.
Қарыз база көшірілгеннен кейін пайда болса, не істеу керек? — Бастапқы қалдықтарды бастапқы жүйемен салыстырып, талдама мен қалдықтарды енгізу құжаттарын тексеріңіз. Жаппай алшақтықтар болған кезде шоттар, контрагенттер, шарттар және есеп айырысу құжаттары бойынша қалдықтарды ретімен салыстырып, содан кейін көшіруге техникалық талдау жүргізіңіз.
Бюджет алдындағы берешекті қалай тексеруге болады? — 1С-тегі есептеулер мен төлемдерді нақты міндеттеме бойынша салық органының ақпараттық жүйесіндегі мәліметтермен салыстырыңыз. Әрбір салықты немесе төлемді кезеңі, мақсаты және деректемелері бойынша бөлек тексеріп, банктің есептен шығаруын үзінді көшірмемен растаңыз.
Дереккөздер
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 185-бап «Салық төлеушінің (салық агентінің) банктік шоттарындағы ақша есебінен салық берешегін өндіріп алу».
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 186-бап «Салық төлеушінің (салық агентінің) салық берешегін оның дебиторларының шоттарынан өндіріп алу».